Trong các bảng xếp hạng môi trường, cụm từ ‘quốc gia phát thải nhiều nhất’ có vẻ rất rõ ràng. Tuy nhiên, câu trả lời thay đổi tùy câu hỏi là phát thải trong một năm, phát thải trên mỗi người hay tổng phát thải tích lũy qua lịch sử. Các bộ dữ liệu của Global Carbon Project được Our World in Data trình bày minh họa vì sao phải phân biệt ba góc nhìn này.
1. Tổng phát thải CO₂ hằng năm
Chỉ tiêu tổng phát thải đo lượng carbon dioxide phát sinh trong một khoảng thời gian, thường là một năm. Các bộ dữ liệu về CO₂ từ nhiên liệu hóa thạch và công nghiệp thường tính than, dầu, khí và quy trình như sản xuất xi măng. Tổng số phù hợp khi đánh giá đóng góp hiện tại của từng nền kinh tế vào lượng CO₂ phát thải ra khí quyển.
Nhưng tổng lượng có liên hệ chặt với quy mô dân số, sản xuất công nghiệp và nhu cầu năng lượng. Vì thế, xếp hạng tổng phát thải không thể tự nó trả lời câu hỏi mức phát thải trung bình của mỗi người cao hay thấp.
2. Phát thải bình quân đầu người
Phát thải CO₂ bình quân đầu người được tính bằng cách chia tổng lượng phát thải trong năm cho quy mô dân số. Chỉ tiêu này giúp giảm ảnh hưởng của khác biệt về quy mô dân số khi so sánh quốc gia. Tuy vậy, nó không phải dấu chân carbon của từng cá nhân cụ thể: số bình quân có thể bị chi phối mạnh bởi cơ cấu công nghiệp, xuất khẩu hàng hóa, khí hậu và nguồn điện.
Cần lưu ý các nước có dân số nhỏ và ngành khai thác năng lượng lớn có thể xuất hiện rất cao trong bảng bình quân, trong khi thứ hạng tổng lượng lại thấp hơn. Đây không phải mâu thuẫn dữ liệu mà là sự khác nhau của mẫu số.
3. Phát thải tích lũy
CO₂ tồn tại lâu trong hệ thống khí hậu, nên lượng phát thải cộng dồn trong thời gian dài có ý nghĩa khi thảo luận trách nhiệm lịch sử. Bộ dữ liệu tích lũy cộng lượng phát thải của các năm từ mốc bắt đầu thống kê. Việc chọn thời điểm bắt đầu và cách xử lý thay đổi biên giới có thể ảnh hưởng kết quả so sánh, cần được ghi rõ trong chú thích biểu đồ.
Phát thải theo sản xuất hay theo tiêu dùng?
Một vấn đề khác là nơi hàng hóa được sản xuất và nơi hàng hóa được tiêu dùng có thể khác nhau. Thống kê theo lãnh thổ thường quy lượng CO₂ cho quốc gia phát sinh sản xuất. Thống kê điều chỉnh theo tiêu dùng cố gắng phân bổ lại lượng phát thải gắn với thương mại quốc tế. Hai phương pháp phục vụ những câu hỏi chính sách khác nhau và không nên được trộn trong cùng một bảng.
Kiểm tra trước khi chia sẻ bảng xếp hạng
- Chỉ tiêu là tổng lượng, bình quân hay tích lũy?
- Đơn vị là tấn CO₂, triệu tấn CO₂ hay tấn/người?
- Chỉ bao gồm nhiên liệu hóa thạch và xi măng, hay cả thay đổi sử dụng đất?
- Năm dữ liệu là năm nào, đã điều chỉnh hay chưa?
- Phương pháp theo lãnh thổ hay theo tiêu dùng?
Kết luận: Không có một thứ hạng duy nhất giải thích trọn vẹn trách nhiệm khí hậu. Báo chí dữ liệu nên nêu rõ thước đo ngay trong tiêu đề và đặt các phép so sánh vào ngữ cảnh dân số, cơ cấu kinh tế và lịch sử phát thải.
Nguồn dữ liệu và phương pháp tham khảo
Lưu ý: Số liệu cần được đọc theo năm công bố, đơn vị đo, phạm vi và phương pháp của từng nguồn.
Thời kỳ dữ liệu: Chưa cập nhật
Nguồn: Chưa cập nhật
