Một nền kinh tế có tổng GDP rất lớn không mặc nhiên dẫn đầu chất lượng phát triển con người. Đó là lý do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) xây dựng Chỉ số Phát triển Con người – Human Development Index (HDI), đo thành tựu trung bình trên ba phương diện: sống lâu và khỏe mạnh, tiếp cận tri thức và mức sống. HDI bổ sung góc nhìn xã hội cho các bảng xếp hạng kinh tế vốn tập trung vào sản lượng.
HDI được xây dựng từ những thành phần nào?
Thành phần sức khỏe sử dụng tuổi thọ kỳ vọng khi sinh. Giáo dục dựa trên hai thước đo: số năm đi học trung bình của người trưởng thành và số năm đi học kỳ vọng của trẻ em. Mức sống được đại diện bởi thu nhập quốc dân bình quân đầu người theo sức mua tương đương, thay vì chỉ lấy tổng GDP danh nghĩa. Mỗi nhóm chỉ tiêu được chuẩn hóa và kết hợp để tạo điểm HDI.
UNDP sử dụng trung bình nhân cho các chỉ số thành phần. Cách tổng hợp này có ý nghĩa: một mức rất cao ở thu nhập không thể hoàn toàn bù đắp cho thành tích quá yếu ở giáo dục hoặc sức khỏe. Vì thế, HDI không đơn thuần là danh sách quốc gia giàu nhất được đổi tên.
Vì sao GDP và HDI cho thứ hạng khác nhau?
GDP tổng là quy mô hoạt động kinh tế trong lãnh thổ, bị ảnh hưởng mạnh bởi dân số. GDP bình quân đầu người giúp xét quy mô trên một cư dân nhưng không nói trực tiếp thời gian sống hay kết quả học tập. HDI thêm các khía cạnh này nên một quốc gia thu nhập tương đối cao nhưng kết quả giáo dục hoặc tuổi thọ thấp hơn có thể có điểm HDI thấp hơn một quốc gia không giàu bằng.
Điều đó không có nghĩa thu nhập không quan trọng. Nguồn lực kinh tế hỗ trợ đầu tư y tế, trường học và hạ tầng. Nhưng mức chuyển hóa tăng trưởng thành thành tựu con người phụ thuộc vào phân bổ, năng lực thể chế, hệ thống dịch vụ công và các điều kiện xã hội khác.
Đọc điểm số cùng với chênh lệch
Chỉ số tổng hợp thuận tiện cho việc truyền thông vì thu gọn nhiều dữ liệu thành một điểm. Tuy nhiên, hai nước có HDI gần giống nhau có thể khác biệt đáng kể ở tuổi thọ, năm học hoặc thu nhập. Vì thế, nhà phân tích nên mở bảng thành phần để xem ưu thế và điểm yếu, thay vì chỉ diễn giải vị trí trên bảng xếp hạng.
Một hạn chế quan trọng khác: HDI phản ánh thành tựu trung bình và không trực tiếp nói rõ thành quả được chia sẻ như thế nào giữa những nhóm dân cư. UNDP cũng công bố chỉ số HDI điều chỉnh theo bất bình đẳng (IHDI) và các chỉ số khác về giới, nghèo đa chiều và áp lực môi trường. Đây là các lớp thông tin bổ sung để tránh hiểu rằng điểm HDI cao đồng nghĩa mọi người đều sống tốt như nhau.
Vì sao không nên so thứ hạng qua hai bản báo cáo một cách máy móc?
Các phiên bản báo cáo có thể cập nhật nguồn dữ liệu, năm tham chiếu và phương pháp tính. Một nước tăng hoặc giảm vài bậc chưa chắc chất lượng sống thay đổi tương ứng, bởi thứ hạng cũng phụ thuộc diễn biến của các nước khác và điều chỉnh chuỗi dữ liệu. Để nghiên cứu xu hướng dài hạn, nên tải chuỗi chỉ số nhất quán từ cùng bộ dữ liệu hoặc cùng phiên bản phương pháp.
Ba câu hỏi nên bổ sung khi nhìn bảng HDI
- Điểm số tăng nhờ sức khỏe, giáo dục hay thu nhập?
- Khoảng cách giữa các nhóm dân cư có lớn không?
- Thành tựu hiện tại có đi kèm áp lực môi trường hoặc tính bền vững dài hạn?
Kết luận: HDI giúp mở rộng khái niệm phát triển từ ‘nền kinh tế làm ra bao nhiêu’ sang ‘con người có cơ hội sống ra sao’. Tuy nhiên, nó là một công cụ tóm tắt chứ không phải lời phán quyết toàn diện. Một bảng xếp hạng tốt nên hiển thị điểm, năm dữ liệu, nguồn và các thành phần để người đọc hiểu vì sao thứ hạng hình thành.
Nguồn dữ liệu và phương pháp tham khảo
Lưu ý: Số liệu cần được đọc theo năm công bố, đơn vị đo, phạm vi và phương pháp của từng nguồn.
Thời kỳ dữ liệu: Chưa cập nhật
Nguồn: Chưa cập nhật
