Thế giới vẫn tiếp tục đông dân hơn, nhưng tốc độ tăng không còn giống nửa sau thế kỷ XX. Theo báo cáo World Population Prospects 2024 của Liên Hợp Quốc (UN), dân số thế giới khoảng 8,2 tỷ người trong năm 2024 và có thể đạt đỉnh gần 10,3 tỷ người vào giữa thập niên 2080, rồi giảm nhẹ còn khoảng 10,2 tỷ người vào cuối thế kỷ. Đây là dự báo trung vị, không phải mốc chắc chắn sẽ xảy ra.
Vì sao dân số có thể đạt đỉnh?
Biến động dân số hình thành từ ba động lực cơ bản: số trẻ sinh ra, số người qua đời và di cư. Trên phạm vi toàn cầu, di cư giữa các nước không làm thay đổi tổng dân số thế giới, nhưng lại rất quan trọng với quy mô và cơ cấu dân số của từng quốc gia. Khi tỷ suất sinh giảm và tuổi thọ tăng, dân số có thể tiếp tục tăng thêm nhiều thập niên do số phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ vẫn lớn. Đây là hiện tượng quán tính dân số.
Điểm đáng chú ý của dự báo UN không chỉ là con số 10,3 tỷ. Nhiều nước đã vượt qua đỉnh dân số, trong khi các nước khác vẫn trong giai đoạn tăng nhanh. Một tổng số toàn cầu vì thế che khuất sự phân hóa rất lớn giữa các khu vực.
Hai bức tranh dân số cùng tồn tại
Ở nhóm quốc gia có mức sinh thấp, bài toán trung tâm là già hóa, thiếu hụt lao động tại một số ngành, cân đối hệ thống hưu trí và chăm sóc dài hạn. Ngược lại, ở những quốc gia có dân số trẻ tiếp tục tăng, yêu cầu cấp thiết là tạo việc làm, phát triển trường học, hạ tầng đô thị và dịch vụ y tế. Cùng một chỉ tiêu tăng dân số có thể mang ý nghĩa phát triển hoàn toàn khác nhau tùy cơ cấu tuổi.
Đối với Việt Nam, báo cáo WPP 2024 đưa Việt Nam vào nhóm được dự báo đạt đỉnh dân số trong giai đoạn 2025–2054. Đây là khoảng dự báo rộng, không phải một năm xác định. Khi sử dụng để lập kế hoạch dài hạn, cần xem thêm dự báo phân theo tuổi và phương án mức sinh thay vì chỉ đọc tổng dân số.
Đọc dự báo đúng cách
Khái niệm ‘dự báo’ khác với ‘thống kê thực tế’. Các con số ở năm tương lai được tạo ra từ giả định về mức sinh, tử vong và di cư, có thể thay đổi khi dữ liệu mới được cập nhật. Một biểu đồ nghiêm túc cần ghi rõ phiên bản dự báo, năm cơ sở, đơn vị tính và kịch bản sử dụng. Không nên đặt số liệu dự báo năm 2050 cạnh thống kê thực tế năm 2024 rồi mô tả chúng như hai quan sát cùng độ chắc chắn.
Đặc biệt, mức tăng dân số tuyệt đối và tốc độ tăng tương đối là hai thước đo khác nhau. Một nước có tốc độ tăng thấp vẫn có thể tăng thêm nhiều người nếu quy mô ban đầu lớn. Ngược lại, một quốc gia nhỏ có tốc độ tăng cao chưa chắc đóng góp nhiều vào gia tăng dân số toàn cầu.
Những câu hỏi cần theo dõi đến năm 2050
- Tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên thay đổi ra sao?
- Quy mô lực lượng lao động trong độ tuổi hoạt động tăng hay giảm?
- Các thành phố tiếp nhận thêm bao nhiêu người và hạ tầng có theo kịp?
- Mức sinh thực tế đang lệch khỏi kịch bản trung vị của UN đến đâu?
Kết luận: Mốc 10,3 tỷ người giúp hình dung quy mô tương lai, nhưng câu chuyện quan trọng hơn là thế giới đang chuyển từ tăng dân số nhanh sang những quỹ đạo nhân khẩu học rất khác nhau. Tầm nhìn chính sách cần đặt dân số cạnh giáo dục, y tế, năng suất lao động và khả năng thích ứng với già hóa.
Nguồn dữ liệu và phương pháp tham khảo
Lưu ý: Số liệu cần được đọc theo năm công bố, đơn vị đo, phạm vi và phương pháp của từng nguồn.
Thời kỳ dữ liệu: Chưa cập nhật
Nguồn: Chưa cập nhật
