Từ năm 1950 đến 2025, bản đồ những đô thị đông dân nhất thế giới đã trải qua một cuộc dịch chuyển lớn. Nếu giữa thế kỷ XX, những cái tên như New York, London hay Paris đại diện cho sức mạnh đô thị hóa, thì đến năm 2025, tâm điểm của các siêu đô thị đã nghiêng mạnh về châu Á, với Tokyo, Delhi, Shanghai, Dhaka và nhiều đô thị hàng chục triệu dân.

1950: Khi đô thị trên 10 triệu dân còn là điều hiếm gặp

Năm 1950, thế giới mới bước vào giai đoạn tăng tốc đô thị hóa sau Thế chiến II.

New York khi đó nằm trong nhóm đô thị lớn nhất hành tinh. Tokyo cũng đã hình thành một vùng đô thị khổng lồ, trong khi London, Paris, Moscow và một số trung tâm công nghiệp lớn vẫn giữ vai trò nổi bật trên bản đồ dân số thế giới.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở thứ hạng, mà còn ở quy mô.

Những đô thị hàng chục triệu dân – hình ảnh khá quen thuộc ngày nay – khi đó vẫn là ngoại lệ. Khái niệm “megacity”, thường dùng cho đô thị có từ 10 triệu dân trở lên, chưa phổ biến như trong thế kỷ XXI.

1975: Tokyo vươn lên, châu Á bắt đầu thay đổi cuộc chơi

Khoảng một phần tư thế kỷ sau, cán cân đô thị bắt đầu dịch chuyển.

Tokyo phát triển thành một trong những vùng đô thị lớn nhất thế giới, phản ánh tốc độ công nghiệp hóa và tăng trưởng kinh tế đặc biệt mạnh của Nhật Bản sau chiến tranh.

Trong khi đó, các thành phố tại những quốc gia đang phát triển bắt đầu tăng dân số nhanh hơn.

Mexico City, São Paulo, Mumbai, Kolkata, Shanghai và nhiều đô thị khác bước vào thời kỳ mở rộng mạnh cả về dân số lẫn không gian đô thị.

Đây là giai đoạn báo hiệu một thay đổi lớn: tăng trưởng đô thị không còn là câu chuyện chủ yếu của châu Âu và Bắc Mỹ.

2000: Thời đại của các “megacity”

Bước sang thế kỷ XXI, bản đồ dân số đô thị đã khác rất xa năm 1950.

Các thành phố trên 10 triệu dân xuất hiện ngày càng nhiều. Tokyo tiếp tục giữ quy mô rất lớn, trong khi Delhi, Mumbai, Shanghai, Dhaka, Beijing, Jakarta, Manila và nhiều trung tâm châu Á tăng tốc.

Ở Mỹ Latinh, São Paulo và Mexico City trở thành những đại đô thị tiêu biểu.

Sự thay đổi này diễn ra song song với một xu hướng toàn cầu: ngày càng nhiều người rời khu vực nông thôn để sinh sống và làm việc tại các thành phố.

Đô thị vì thế không chỉ phình to về dân số. Chúng trở thành trung tâm của việc làm, tiêu dùng, tài chính, công nghệ và hạ tầng.

2025: Trọng tâm siêu đô thị nghiêng mạnh về châu Á

Đến năm 2025, chỉ cần nhìn vào nhóm đô thị đông dân nhất cũng có thể nhận thấy một đặc điểm nổi bật: châu Á chiếm ưu thế rõ rệt.

Tokyo vẫn thuộc nhóm đô thị lớn nhất hành tinh, nhưng những thành phố như Delhi, Shanghai và Dhaka đã thu hẹp khoảng cách hoặc vươn lên rất nhanh trong nhiều thập niên.

Phía sau còn có hàng loạt đô thị lớn tại Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Indonesia và Philippines.

Nếu năm 1950, nhiều biểu tượng đô thị lớn nhất thế giới nằm ở Mỹ và châu Âu, thì 75 năm sau, bản đồ đã dịch chuyển về phía Đông và Nam Á.

Đây có lẽ là “con số biết nói” quan trọng hơn cả một bảng xếp hạng đơn thuần.

New York và câu chuyện của những đô thị tăng chậm hơn

Một thành phố có thể tiếp tục tăng dân số nhưng vẫn tụt hạng.

New York là ví dụ điển hình cho hiện tượng này.

Thành phố không nhất thiết trở nên nhỏ hơn; vấn đề là những đô thị khác tăng nhanh hơn rất nhiều.

Điều tương tự xảy ra với nhiều trung tâm lâu đời tại châu Âu và Bắc Mỹ. Khi tốc độ gia tăng dân số chậm lại, vị trí của họ trong bảng xếp hạng toàn cầu dần được thay thế bởi những đại đô thị của các nền kinh tế mới nổi.

Vì vậy, tụt hạng dân số không đồng nghĩa với suy giảm kinh tế hay vai trò quốc tế.

Dân số chỉ phản ánh một khía cạnh của sức mạnh đô thị.

75 năm: Một cuộc dịch chuyển địa lý của dân số đô thị

Nếu đặt bản đồ năm 1950 cạnh năm 2025, thay đổi dễ nhận thấy nhất không đơn thuần là các thành phố trở nên đông hơn.

Đó là sự thay đổi về địa lý của quá trình đô thị hóa.

Châu Âu và Bắc Mỹ đô thị hóa sớm. Trong khi đó, phần lớn mức tăng dân số đô thị của những thập niên gần đây tập trung tại châu Á và ngày càng hướng tới châu Phi.

Những thành phố như Delhi, Dhaka hay các đô thị lớn tại Nam Á cho thấy tốc độ mà một trung tâm dân cư có thể biến thành đại đô thị chỉ trong vài thế hệ.

Đi cùng với cơ hội kinh tế là những áp lực rất lớn về nhà ở, giao thông, nước sạch, xử lý chất thải, ô nhiễm, y tế, giáo dục và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Không chỉ là cuộc đua xem thành phố nào đông dân nhất

Một đô thị 20 hay 30 triệu dân không chỉ là một con số trên bảng xếp hạng.

Đằng sau đó là hàng triệu nhu cầu về nhà ở, hàng triệu chuyến đi mỗi ngày và một hệ thống hạ tầng phải vận hành ở quy mô rất lớn.

Vì thế, câu chuyện đáng chú ý nhất của giai đoạn 1950–2025 không phải thành phố nào giành vị trí số 1.

Quan trọng hơn là việc dân số đô thị thế giới đã dịch chuyển về đâu và các thành phố đang chuẩn bị như thế nào cho quy mô dân số chưa từng có.

Sau 2025: Châu Phi có thể là chương tiếp theo

Nếu châu Á là tâm điểm của làn sóng siêu đô thị trong những thập niên vừa qua, châu Phi là khu vực đặc biệt đáng theo dõi trong những thập niên tới.

Các đô thị tại những quốc gia có dân số trẻ và tốc độ tăng dân số cao có tiềm năng mở rộng mạnh.

Điều đó có nghĩa bảng xếp hạng những thành phố lớn nhất thế giới sẽ còn tiếp tục thay đổi.

Nhìn lại 75 năm từ 1950 đến 2025, một điều đã khá rõ: bản đồ siêu đô thị chưa bao giờ đứng yên. Và nơi hàng chục triệu người lựa chọn sinh sống trong những thập niên tiếp theo sẽ tiếp tục định hình bản đồ kinh tế, xã hội và phát triển của thế giới.

Lưu ý dữ liệu: “dân số thành phố” có thể được tính theo city proper, urban agglomeration hoặc metropolitan area và cho kết quả rất khác nhau. Khi xây dựng bảng xếp hạng 1950–2025, cần sử dụng nhất quán một định nghĩa và một nguồn dữ liệu qua toàn bộ giai đoạn. Chưa đủ dữ liệu để xác nhận các con số và thứ hạng cụ thể nếu chưa xác định bộ dữ liệu nguồn.